Thứ 6, 24/11/2017 - 05:16 | Vàng = 33.820 VND

Mùa vàng ở Xím Vàng

11-04-2016 | 08:30
Lên Xím Vàng (Bắc Yên- Sơn La) vào mùa gặt, ta như đang bước đi trên tấm thảm dát vàng với từng tầng, từng bậc lung linh diệu vợi.

image

Tôi lên Xím Vàng đúng vào mùa thu hoạch cuối năm của đồng bào Mông nơi đây. Từng thửa ruộng bậc thang vàng óng, những chiếc váy xòe của các thiếu nữ Mông như những cánh bướm rực rỡ đang tung tăng bay lượn. Chị Giàng Seo Mây phấn khởi khoe: “năm nay được mùa vui lắm à”. Những chiếc liềm cứ soàn soạt cắt lúa, thỉnh thoảng còn nghe văng vẳng tiếng hát của một chàng trai nào đó, tiếng Mông tôi nghe chẳng hiểu gì, chỉ thấy cô bé Mẩy con chị Mây là cứ bẽn lẽn, má đỏ ửng lên.

Từng đọn lúa được xếp lên xe ngựa chở về nhà. Người Mông ở Xím Vàng không có xe máy kéo hay công nông để chuyên chở thóc lúa từ đồng về, mà nếu có thì những loại xe đó cũng không thể đi nổi trên những triền dốc núi cao hàng nghìn mét so với mực nước biển. Sau bữa cơm tối, tôi được ngồi bên bếp lửa nướng ngô khoai và nghe ông Giàng A Sủn (bố chị Mây) kể chuyện về những năm tháng ông ở chiến trường, cả bản Xím Vàng thời đó chỉ có mình ông là bộ đội. Rồi ông kể về những lễ hội của người Mông.

Người Mông có rất nhiều lễ hội khác nhau.Những lễ hội của người Mông thường gắn với sinh hoạt nông nghiệp cũng như hướng tới mục đích gắn kết dòng họ, gắn kết cộng đồng. Mùa thu, khi những vạt lúa nương chuyển sang đỏ đuôi, báo hiệu mùa thu hoạch đã tới, là thời gian các gia đình trong bản chuẩn bị tổ chức lễ mừng cơm mới tiếng Mông gọi là Nào màu xaz. Ðây là lễ thức cúng tế nhằm cảm ơn trời đất cho mưa thuận gió hòa, tránh được dịch bệnh, gia đình có được vụ mùa bội thu, cả năm no đủ, mọi người khỏe mạnh... 

Việc chọn ngày tổ chức lễ cơm mới đối với người Mông không mang ý nghĩa tín ngưỡng, nó phụ thuộc vào lúa chín ở mảnh nương của gia đình, cũng như thời tiết đẹp thuận tiện cho việc đi nương lấy lúa mới về làm lễ và anh em về vui dự lễ. Những người anh em bà con trong bản đến phụ giúp gia đình tổ chức lễ mừng cơm mới, người lo lên nương gặt lúa kịp mang về chế biến lấy gạo nấu cơm để làm lý, người lo phụ giúp công việc bếp núc, người lo tiếp đón khách. Tại gian thờ của nhà chủ lễ các con vật hiến tế lần lượt được giết thịt, việc này nhất thiết phải được làm tại đây để cho các ma chứng kiến, bởi trong nhà đây là không gian thiêng nơi bày biện đồ cúng và làm lễ hiến tế trong các dịp lễ, Tết của gia đình, dòng họ cũng như các hoạt động lễ nghi tôn giáo khác. Lúc này, gia chủ cùng một số bà con họ hàng chuẩn bị các dụng cụ cắt lúa như dao cắt lúa, lù cởi... để đi lên nương cắt những bông lúa đầu tiên về làm lễ cơm mới.

Kết thúc công việc cắt lúa trên nương, bà chủ nhà là người gùi những cum lúa đó về nhà được đặt tại chân cột chính gian giữa nhà.Người Mông quan niệm rằng, làm như vậy để báo với thần cột nhà biết về những công việc của gia chủ đã làm và xin ma cột nhà hãy gìn giữ, bảo vệ hồn lúa mới.

Lúa cắt về được tách hạt ra khỏibông để chế biến thành gạo. Thóc được sàng sẩy sạch rồi mang đi rang lên trước khi giã. Rang lúa là một công việc đòi hỏi phải có kinh nghiệm, lúa được đảo đều tay, lửa vừa phải, đến độ khô nhất định sao cho khi mang đi giã thành gạo, hạt không bị nát, cơm chín có mùi thơm của gạo mới. 

Cùng lúc đó những người đàn ông bận rộn với công việc chuẩn bị cho lễ cúng tổ tiên, ma cột nhà, ma cửa nhà, ma bếp.Chủ lễ ngồi trước mâm cúng tiến hành các nghi thức cúng lễ truyền thống của người Mông. Kết thúc lễ cúng tại ban thờ Xử cang, mâm cúng thổ thần, thổ địa tại sân trước cửa chính của gia chủ được dọn ra với lễ vật đơn giản gồm một thìa cơm cùng một miếng thịt.

Sau đó, mâm cơm khách được dọn ra, mọi người ăn uống vui vẻ bên mâm cơm cùng gia chủ. Vị trí ngồi ăn ở từng mâm cũng được quy định rõ ràng. Thầy cúng, chủ nhà cùng các cụ cao tuổi ngồi ăn các món của mâm cơm cúng tại bàn thờ; khách quý được ngồi ăn tại mâm cơm cúng ngoài trời, các mâm tiếp theo được dành để mời anh em họ hàng, bà con trong bản. Ðiều đặc biệt ở đây xôi và cơm được nấu từ gạo mới để chuẩn bị cho lễ cúng khi ăn nếu nhà ai chưa làm lễ mừng cơm mới thì xin phép gia chủ chỉ ăn cơm nấu từ gạo cũ của năm trước, bởi họ quan niệm rằng không bao giờ được phép ăn cơm mới của nhà khác trước khi nhà mình làm lễ cúng cơm mới. Họ tin rằng nếu ăn cơm mới của gia đình khác thì gia đình mình năm sau sẽ mất mùa.

Xem chân gà là một nghi thức quan trọng trong lễ ăn cơm mới người Mông ở Suối Giàng. Họ cho rằng việc xem chân gà trong lễ mừng cơm mới sẽ dự đoán được vụ mùa trong năm mới của gia chủ.

Kết thúc buổi lễ khách và chủ cùng nâng những chén rượu nồng ấm tình cảm anh em họ hàng, tình cảm láng giềng bà con thôn, bản.

Sau khi tổ chức các nghi lễ ở trong nhà thì người Mông bắt đầu ra ngoài và tổ chức hội.Ở nhiều nơi, họ dựng những cây nêu rất lớn trên bãi đất rộng báo hiệu nơi đây sẽ có hội để mọi người ở các làng, bản, xã cùng nhau về đó tụ tập mở hội. Người Mông tổ chức các hoạt động văn hoá văn nghệ mang đậm bản sắc truyền thống dân tộc như: Ném pao, múa khèn, múa ô, chơi quay, bắn nỏ, đẩy gậy... Trò chơi nổi tiếng Papao thường lôi cuốn nhiều người tham gia.Trái banh Papao được làm từ vải, được truyền qua lại giữa hai đội nam và nữ. Đầu tiên trái banh được ném lên cao, sau đó nó được những người trong đội kia bắt lấy. Quá trình Papao bay trở thành những đường vô hình để kết nối và buộc những đôi bạn chơi trong sự hoà hợp lẫn nhau. Những người tham gia càng ngày trở nên mải mê và họ không cảm thấy mệt mỏi cho dù cuộc chơi chỉ đơn giản là sự lập đi lập lại của hai hành động ném và bắt lấy trái banh. Lễ hội không những mang sự chung vui đến với mọi người mà còn là điểm nhấn cho câu chuyện tình yêu của những chàng trai và những cô gái. Nhiều cặp đôi thường bắt đầu tình yêu của họ vào những ngày đầu năm mới.

>>TRẦN SƠN